473 Kelimede Kısa Libya Tarihi

Libya hakkındaki bilgilerimiz “Arap Baharına” kadar görece sınırlı bir alanı kapsamaktadır. Belki de araştırmacılar Libya’yı ya görmezlikten gelmiş, ya da girift sosyo-ekonomik ilişkiler nedeniyle ilgilenmemiştir. Bunun üzerine “belki birisinin dikkatini çeker” umuduyla blog’a bir not düşmek istedim ve 473 Kelimede Kısa Libya Tarihini yazdım. Özenle hazırlanmış, kusursuz bir yazı olduğunu iddia etmiyorum. Libya’yı az da olsa tanıtsa yeter.

473 Kelimede Kısa Libya Tarihi

1969 yılında Kaddafi ve C. Abdünnasır

Libya, çöl ve denizin yüz yüze geldiği, coğrafyanın ve kültürel yapının şekillendirdiği siyasal bir sisteme sahip Kuzey Afrika devletlerinden birisidir. Toplam yüz ölçümü 1.759.540 km²dır. Cezayir, Tunus, Çad, Mısır, Nijer ve Sudan ile sınır komşudur. Özellikle coğrafi şartların, kentlerin ve ticaret yollarının yerleşimini de belirlediği ülkenin %90’ı çöllerden oluşmaktadır. Çöl, başkent Trablus ile ikinci büyük şehir Bingazi’nin arasında doğal bir set oluşmaktadır. İklim şartları nedeniyle su kaynakları hayati önem taşımaktadır. Nehirlerin olmadığı bu çöl devleti topografik olarak üç bölgeye ayrılmıştır: batıda Trablus, güneyde Fizan ve doğuda Sirenayka.

Libya, tarih içinde çeşitli devletlerin egemenliğine girmiş bir “üs” bölgesidir. Osmanlılar tarafından 1551 Yılında Turgut Reis tarafından fethedilmiş ve bir “uc” beyliği olarak kabul edilmiştir. Bu tarihten itibaren Osmanlı İmparatorluğu idaresinde Kuzey Afrika, adına “Garp Ocakları” denilen Tunus, Cezayir ve Trablusgarp’ı kapsayan özerk bir muhtariyet ile yönetilmiştir.

17. Yüzyıldan itibaren çeşitli eyaletlerde yeniçeri isyanları görülmeye başlanmış ve merkezi otorite zayıflamıştır. Yönetim sırasıyla seçilmiş asker veya denizci kökenli kişilere geçmiştir. Kısacası, hukuki olarak Osmanlı idaresi devam ettiği halde, uygulamada nüfuzu feodal beyler kazanmıştır. Zamanla “Bey” veya “Dayı” adı verilen bu yöneticiler, merkezden bağımsız olarak bir takım özel haklara sahip olacaklardır.

1911 yılında Trablusgarp Savaşı Libya tarihi için dönüm noktası olmuştur. Uşi (Ouchy) Antlaşması ile bölge İtalya’ya bırakılmış, Libya’da sömürge yönetimi altına alınmıştır. 1942’de İngiliz-Fransız Kondominyumu yapılan Libya nihayet bağımsızlığını ilan etmiş, 1951’de ve “Libya Birleşik Krallığı” adı altında Idris al-Mahdi as-Senussi (Kral 1. İdris) tarafından kurulmuştur.

Libya Birleşik Krallığı, aslında bir anayasal monarşiydi. Senato ve temsilciler meclisinden meydana gelen parlamento, 1952’de seçimle iş başına gelmişti. Ayrıca yasama, yürütme ve yargı arasında erkler ayrılığı gözetilmekteydi. Devlet teşkilatında federal yönetim sistemi benimsenmişti. Bu nedenle yönetimin demokratik unsurlar taşıdığını söylenebilir. Fakat demokratik deneyim beklenen istikrarı sağlamamıştır. İç ve dış siyasi krizler nedeniyle, 1951-69 yılları arasında toplam 11 başbakan değişmiş ve 40’dan fazla kabine kurulmuştur. http://fildisikule.wordpress.com

Libya'da 3 Bölge

Fakat bu rejim kısa sürmüştür. 1969 yılında Albay Muammer Kaddafi liderliğinde askeri darbe sonucunda yönetim devrilmiş yerine İhtilal Başkanlık Konseyi tarafından Libya Arap Cumhuriyeti kurulmuştur. İhtilal konseyi geçici bir anayasa ilanı yayınlamıştır. Darbenin gerekçesi hakkında yapılan açıklamada Konsey için “Libya Arap halkı adına, hürriyetini geri almak ve toprak kaynaklarından istifade ettirmek için başa geçmiştir” denilmiştir. Geçici anayasanın 18. Madde’sinde yasama ve yürütmenin tüm yetkileri Konsey’e devredilirken, uygulanacak yaptırımlara muhalefet edilmesi yasaklanmıştır. Ayrıca 37. Madde’de daimi anayasa kabul edilinceye dek devrimin menfaatlerine uygun olarak Konsey’in (ihtiyaçları doğrultusunda) yeni bir anayasa ilan edebileceği belirtilmiştir. http://fildisikule.wordpress.com

Dikkatlice incelendiğinde geçici anayasanın 1952 Mısır Devrimi’nde ortaya konulan ideallerden etkilendiği açıkça görülebilir. Bu idealler sömürgeciliğe, yolsuzluğa olan karşıtlıkla birlikte, Arap milliyetçiliğinin İslam’la kaynaşmasıdır. Tahmin edileceği üzere daimi anayasanın hazırlanması geciktirilmiş ve Kaddafi’nin pan-islamist politikaları sonucunda rejim 1977 Yılında Libya Arap Halk Sosyalist Büyük Cemahiriyesi’ne dönüştürülmüştür. Bu tarihten itibaren Reagan yönetiminin dikkatini çeken Kaddafi, basında “a mad Dog” (çılgın bir köpek) olarak tanıtılmıştır.

Soğuk Savaş ve terörizm kıskacında gel git yaşayan Muammer Kaddafi’nin iktidarı, 2011 yılındaki “halk ayaklanmasına” varıncaya kadar kesintisiz 42 yıl sürmüştür.

-Soğuk Savaş’ın Ardından Uygulanan Bazı Uluslararası Kararlar-

1992/Ocak: Birleşmiş Milletler (BM) Güvenlik Konseyi, Libya’ya Pan Am ve UTA bomba soruşturmaları için iş birliği yapılması istenen Çözüm 731’i onayladı.[1]

Mart: Eğer 3 ay içinde Lockerbie şüphelileri teslim edilmezse BM Güvenlik Konseyi tarafından Çözüm 748 yaptırımları kabul edildi.

1993/Şubat: ABD, Birleşik Devletler’deki hukuk firmalarını ya da yabancı ortaklarının Libya hükümeti ve ajanslarıyla işbirliği yapmalarını yasakladı.

1995/Mart: ABD’nin BM ile birlikte Libya’ya karşı petrol satışlarında uluslar arası ambargoda bulunulmasını istemesi.

1996/Nisan: Pan Am 103 numaralı uçuşun kurbanlarının yakınları 10 milyon dolarlık tazminat davası açtılar.

1999/Nisan: Libya Lockerbie bombalama eylemi zanlısını mahkemeye verdi. BM 1992’den beri uyguladığı yaptırımları askıya aldı.

2003/Ağustos: Libya Lockerbie kurbanları olan 270 aileye 2,7 milyon dolar ödemeyi kabul etti. Libya daha sonra UTA kurbanlarına da ödeme yapmayı kabul etti.

Eylül: BM yaptırımları kısmen kaldırdı.

Ekim: Libya uluslar arası hukuka aykırı silahlardan vazgeçtiğini açıkladı.

2004 Şubat: ABD, Libya’ya karşı uçuş yasağını kaldırdı.

Nisan: ABD, Libya üzerindeki yaptırımları hafifletti.

Eylül: ABD, Libya üzerindeki tüm yaptırımlarını kaldırdı.

2006/Mayıs: ABD, diplomatik ilişkilerini yeniden kurmaya başladı, Libya’yı Birleşik Devletler Devlet Bakanlığı’ndaki “Terör Sponsoru Ülkeler” listesinden sildi.

http://fildisikule.wordpress.com/2011/12/27/473-kelimede-kisa-libya-tarihi/

---

[1] Pan American hava yollarına ait yolcu uçağı İskoçya’da bir bombalı saldırı sonucunda Lockerbie‘ye düşmüştür. Kazada 270 kişi hayatını kaybetmiş, yapılan soruşturmanın ardından eylemin arkasında iki Libyalı ajanın olduğu ortaya çıkmıştır.